اهداف طرح:

در جامعه ی ایرانی که تا یک قرن پیشتر خط و کتابت عموماً در انحصار و اختیار اقشار و طیف های خاصی قرار داشت، نغمات و الحان موسیقی دینی، مذهبی، آیینی و حکمی خارج از کارکرد انتزاعی خود، همواره در جایگاه خط و الفبایی نامرئی قرار داشته و قسمت های مهمی از اعتقادات و باورمندی های دینی- مذهبی را به مدد حافظه ی عمومی به ویژه از طریق طیف های مختلف راویان و مجریان اینگونه نغمات محفوظ می نمود. به این واسطه بخش قابل توجهی از دستاوردهای تاریخی در حوزه ی اعتقادات دینی، مذهبی، حکمی و نیز معارف و فرهنگ از این راه حفظ گردیده و ازطریق نغمات و الحانی پرشور از نسلی به نسل دیگر انتقال می یافت.

مجموعه ی روایات، نقل ها و منظومه ها و حکایات مذهبی و موسیقیایی و نیز مناسک ، آداب، آیین ها، و مناسبتهای اجتماعی و دینی و مذهبی موسیقیایی در حقیقت دربردارنده ی حوزه ی گسترده ای از اعتقادات اصیل و باورهای تعمیق یافته و تاریخی مردم ایران در زمینه ی دانش و علایق و سلایق اعتقادی است.

این بخش از فرهنگ ملی به عنوان ارجمندترین میراث شفاهی، تاریخی، اجتماعی و دینی و مذهبی به خاطر شتاب فزاینده ی تحولات اجتماعی و تکنولوژیک و نیز تغییر روابط تولیدی و تغییر زیبا شناختی در حال منسوخ شدن و فراموشی است. لذا این دایرة المعارف که با حضور شاخص ترین راویان، پژوهشگران موسیقی مذهبی و نیزمحققان و اندیشمندان این عرصه صورت میگیرد در بردارندۀ بخش مهم و گسترده ای از تجارب و دستاوردهای مذهبی و اجتماعی ساکنان نجد ایران است. بر اساس نگرش فوق مهم ترین اهداف این پروژه عبارتند از:

- ثبت دقیق اصیل ترین نمونه های الحان و نغمات موسیقی دینی - مذهبی در فرم ملی یا بومی اقوام و طوایف ایرانی از طرق پژوهش های میدانی. این نغمات به عنوان اسناد صوتی تاریخ اسلامی قابل ارزیابی و استناد بوده و پیشگیری از نابودی آن ها مد نظر است.

الف: مشخصات دایرة المعارف موسیقی مذهبی ایران

این دائره المعارف پژوهش و گردآوری کلیه ی مراسم، مناسک، آداب، مناسبت ها و یا آیین های دینی- مذهبی (اسلامی) اقوام و طوایف ایرانی ( شامل 21 فرهنگ و 7 پاره فرهنگ) وبر اساس طبقه بندی ویژه می باشد.در این دایرة المعارف تحقیقی لحن ها یکی از ارکان اصلی ساختار و حفظ و انتقال موسیقی مذهبی ایران را تشکیل می دهد. لازم به ذکر است که بخش عمده ای از موسیقی مذهبی مورد تحقیق در طرح تقدیمی در حال حاضر غالبا در وضعیت منسوخ شدن قرار دارند. این پژوهش و گردآوری بر مبنای اتنوموزیکولوژی صورت پذیرفته و موارد زیر مورد تدقیق و ثبت قرار خواهد گرفت:

1- توضیح کامل چگونگی انجام مراسم و مناسک، تعیین میزان ارتباط لحن و نغمه ی مورد استفاده در مراسم مذهبی با فرهنگ موسیقی ملی و یا موسیقی بومی مناطق ایران، بررسی ساختار و کارکرد نغمه، دیدگاه های تئولوژی در نغمه یا لحن، منشاء و خاستگاه لحن یا نغمه، بررسی اجزاء فنی و تخصصی رپرتوار موسیقی مذهبی ایران از زاویه ی مایگی، فواصل، ریتم، حالات ، رنگ آمیزی و هارمونی، فرم اجرایی نغمه ی مورد استفاده در مراسم و ...

2- ثبت و تفسیر و تعریف کلیه ی اصطلاحات رایج در موسیقی مذهبی که به زبان فارسی و یا به گویش ها و لهجه های بومی در میان ساکنان نواحی مختلف ایران رواج دارند.

3- ثبت و ضبط صوتی و طبقه بندی کلیۀ نغمات و الحانی که به مناسبت های مختلف دینی و مذهبی مورد استفاده قرار می گیرند.

4- ثبت و تفسیر و تبیین نامواژگان مربوط به ادوات، ابزار و سازهایی که در بیان نغمات و الحان مذهبی مورد استفاده قرار می گیرند (ساختمان سازهای مذهبی، نظام کوک، فرم اجرایی و ابعاد و اندازه ها و ...)

5- عکس برداری و ثبت مراسم، مناسبت ها، آداب و مناسک مذهبی و ابزار و ادوات و سازها و عکس برداری از راویان استاد و برجسته ی موسیقی مذهبی با زیرنویس دقیق جهت درج در کتاب های این مجموعه.

6- طراحی مهندسی و اکوستیک سازها و ادوات موسیقی مذهبی و بررسی ساختاری آنها بر اساس نقشه ها و طراحی های مهندسی و مستقل (حداقل یکصد نمونه)

7- آنالیز بررسی تطبیقی اشل های صوتی موسیقی مذهبی نواحی مختلف ایران

8-تاثیر و تاثر فرهنگ و تمدن کشورهای اسلامی در تعمیق موسیقی مذهبی ایران

ب: ساختار نهایی تولید دایرة المعارف موسیقی مذهبی

بر اساس توضیحات فوق الذکر پژوهش مورد بحث در نهایت به تولید و انتشار مجموعه ای به شرح زیر خواهد انجامید:

- انتشارهفت جلد کتاب (هر جلد حدود ششصد صفحه) و یکصد و پنجاه حلقه CD صوتی- موسیقایی (لوح فشرده) از الحان و نغمات طبقه بندی شدۀ موسیقی مذهبی آیینی اقوام و طوایف ایرانی

- پنج حلقه CD تصویری شامل 1700 قطعه عکس.

- عکس های تطبیقی و تکمیلی داخل مجلدات شامل 1800 قطعه ( 400 قطعه در قطع معمولی، 1200 قطعه در قطع تمبر و 200 قطعه در قطع بزرگ)

لازم به توضیح است که نغمات و الحان ثبت شده در CDها، اصلی ترین بخش و کلیّت موسیقی مذهبی ایران را تشکیل داده و همانگونه که فوقاً اشاره شد هر یک از این نغمات در کتاب مورد تجزیه و تحلیل فنی قرار می گیرد.

هفتاد درصد محتوا ی طرح بر اساس تحقیقات میدانی و 30% آن بر مبنای تحقیقات کتابخانه ای است.

چند نمونه از موضوعات و مداخل دایرة المعارف

- موسیقی عاشورایی حدود 400 صفحه.

- موسیقی شبیه خوانی(مجالس تعزیه) حدود 700 صفحه و بررسی انواع پیشخوانیها، رجزهای موافق و مخالف خوانیها، مصرع خوانیهای فرهنگ های مختلف ایران و نیز فرهنگ های هند، پاکستان، عراق، لبنان، و لحن های فارسی، ترکی، عربی و ... در تعزیه نواحی.

- موسیقی رمضان (نمونه های سی دی صوتی مرتبط، مناجات رمضان، دم دم سحری، دعاهای افطار، ادعیه سحری و ...) .

- موسیقی عبادی (موسیقی های مرتبط شامل انواع مناجات ها، استغاثه ها، دعای ندبه، اوراد و ادعیه اعم از ادعیه شامگاهی و سحری و صبحگاهی، صبح خوانی ها و ... .

- موسیقی مناسبتی (مانند انواع چاووشی ها، انواع یزله ها، مناسب خوانی ها، بازار خواني و ... .

- موسیقی ديني (تلاوت کلام الله مجید شامل انواع رپرتوار قرائت قرآن در نواحی ایران) بر اساس لحن های بومی، منطقه ای و اذان هاي ملي و بومي .

- موسیقی مدح ائمه و اولیا شامل انواع مناقب خوانی ها، فضیلت خوانی ها، مداحی ها و ... .

- موسیقی مولودی ها در تعزیز و تحبیب، ولادت ائمه، اولیا و پیامبر اسلام .

و ... .

مندرجات CD های صوتی- موسیقایی در دانشنامه:

شاخص ترين لحن ها، مقام ها، ريز مقام ها، آوازها، ونغمات سازی و آوازی همه فرهنگ ها و اقوام ايرانی در زمينه ی اعتقادی (موضوعات دينی ومذهبی وحكمی و آیینی از مراسم، مناسبت ها، مناسک و آداب( در CD های ضميمه و در قالب حدود هزار و نهصد نغمۀ آوازی و سازی ثبت و ضبط گرديده است. همانگونه كه قبلاًاشاره شد هر نغمه صوتی و نیز عکس ها در اين مجموعه CD ها با كد مشخص به طبقه بندی عناوین مربوط به خود كه در كتاب مورد تحليل قرار گرفته ارجاع داده می شود؛ بنا براين مجموعۀ کتاب ها، CD ها و نغمات مضبوط در آنها در حقيقت جامع ترین مرجع طبقه بندی شده از ميراث موسيقيايی فرهنگ بومی- ملّی، دینی- مذهبی كشور به شمار می آيد.

پژوهشگران و راویان:

این مجموعه به کمک حدود یک هزار و دویست تن از شاخص ترین راویان موسیقی مذهبی همچون قاریان و حافظان قرآن کریم، راویان انواع موسیقی عاشورایی، مجریان انواع نوحه ها و مراثی، مجریان انواع سحرخوانی ها، مناجات خوانی ها، مناقب خوانی ها، صبح خوانی ها، نعت خوانی ها، چاووشی ها، راویان انواع پیش خوانی ها، پا منبری ها، اذان ها، انواع دعاها، انواع الحان موسیقی ماه مبارک رمضان و ماه محرم، راویان انواع الحان مربوط به ادعیه و نیایش پروردگار، جوشی خوانی ها، شهادت خوانی ها (مقتل خوانی)، منقبت خوانی ها، و نیز تشریح وظایف راویان انواع نقل های مذهبی و ... در یکصد و پنجاه حلقه CD صوتی- موسیقایی جمع آوری، پالایش و طبقه بندی شده و یکایک آن ها در کتاب ها مورد تجزیه و تحلیل قرار خواهد گرفت.

مدت اجرای طرح:

با توجه به تلاش بیست سالۀ تحقیقی گروه مؤلفان و محققان طرح که به سرپرستی آقای جهانگیر نصری اشرفی به طور متناوب صورت گرفت، و همچنین حمایت های برنامه ریزی شده اجرایی، مالی و تدارکاتی که طی چهار سال گذشته، توسط مؤسسه صورت گرفته است کار تدوین حدود 70% از مواد مکتوب و صوتی و نیز عکس برداری ها به پایان رسید. لذا باقیمانده ی تحقیقات و تدوین اثر با توجه به برنامه ریزی متمرکز مؤسسه پارپیراردر یک دوره ی یک ساله میسر است.

نتایج طرح ها:

1- تولید و انتشار دایرة المعارف موسیقی دینی، مذهبی و آیینی ایران در قالب هفت جلد کتاب (هر جلد حدود ششصد صفحه)، و یکصد و پنجاه حلقه CD صوتی- موسیقایی و پنج حلقه CD عکس.

شیوه ی اجرا:

انجام تحقیقات میدانی و کتابخانه ای (میدانی 70%، کتابخانه ای 30%) توسط شاخص ترین محققان موسیقی نواحی و موسیقی مذهبی کشور با همراهی گردآورندگان موسیقی بومی و جلب همکاری مطلعین و پژوهشگران محلّی به صورت تعریف شده، همکاری گروه متخصصان موسیقی و اتئوموزیکولوژی و با استفاده از گروه ویراستاران فنی و ادبی، کارشناسان مسائل مذهبی، کارشناسان موسیقی مذهبی و موسیقی ملّی- بومی، و با همکاری گروه ناظران استودیوئی، صدابرداران، عکاسان و طراحان.

لازم به ذکر است روش اجرایی این طرح که از سوی سر مؤلف آقای جهانگیر نصری اشرفی از سال 1366 آغاز گردید، مبتنی بر گردآوری و ثبت و ضبط مکتوب، صوتی و تصویری کلیه اصطلاحات، نام نغمات و الحان، ثبت انواع مناسبت ها، آداب، مناسک و مراسم دینی و مذهبی و ادوات، ابزارها و سازهای دخیل در مراسم مذهبی در هر منطقه از طریق پژوهشگران عضو طرح و با همکاری گروه مطلعین بومی (با تقسیم بندی استانی- و تفکیک فرهنگ ها و پاره فرهنگ های ایران)و بر اساس طبقه بندی موسیقی مذهبی ایران است. پس از این مرحله و با انباشت اطلاعات، اصوات و اسناد، عکس ها در تهران، به کمک ویراستاران تحت نظر سر مؤلف و اتئوموزیکولوگها و سایر کارشناسان عضو دائرةالمعارف با تدوین جداگانه ی فیش ها و تطبیق مکتوبات، اصوات و

عکس ها (بر اساس فیش پیوست) کار تدوین آن را به انجام می رسانند. تدوین این اثر از فروردین سال 1383 در ساختمان مؤسسۀ پارپیرار آغاز گردید.

شرح علمی و ارائه مشخصات:

1- اتکا به پژوهش های روشمند میدانی و منطقه ای به صورت آکادمیک و با استفاده از متد های نوین

2- اتکا به روش های اتنوموزیکولوژی در ثبت و ضبط نغمات

3- اتکا به طبقه بندی های علمی تجربه شده با استفاده از ابتکار و خلاقیت های پژوهشگران زبده و باتجربه ی این مجموعه.

سابقۀ انجام طرح در ایران و سایر کشورها با ذکر دقیق مراجع، امتیازات و تفاوتها با این طرح:

تاکنون در زمینۀ موسیقی مذهبی ایران توسّط پژوهشگران داخلی و خارجی آثار چندی به شرح پیوست انتشار یافته که اتفاقاً بخش قابل اعتنایی از آثار مذکور توسط مؤلفان و محققان همین طرح تألیف گردیده است.

باید اعتراف نمود که برخی از تألیفات منتشر شده در این زمینه دارای جنبه های ارزشمند و تعیین کننده در ثبت و تبیین بخشی از فرهنگ تاریخی موسیقی مذهبی ایران می باشند. با این حال باید متذکر گردید که مجموعه آثار فوق در خوش بینانه ترین حالت تنها توفیق ثبت ده درصد (10%( موسیقی دینی- مذهبی ایران را داشته اند.

در این رابطه دو مجموعه از گردآوری ها و تحقیقات منتشر شده در زمینۀ موسیقی نواحی یعنی (موسیقی نواحی ایران شامل هفده آلبوم و هفده بروشور، طراحان و گردآورندگان اصلی: جهانگیر نصری اشرفی- حمیدرضا اردلان - گردآوران غیر اصلی: فرود گرگین پور، احمد محسن پور- ناشر: انجمن موسیقی ایران- سال 1375-76) که تنها بخش های مختصری ازموسیقی دینی و مذهبی در این مجموعه مورد توجه قرار گرفته است. مقایسۀ مختصر این مجموعه (انجمن موسیقی ایران) با طرح و دائرةالمعارفی که از سوی مؤلفان و محققان موسسه پارپیرار و به سرپرستی آقای جهانگیر نصری اشرفی در دست تدوین است، حاکی از تفاوت های مبنایی و فاحش آن ها است.